Sports drinks: Μια φούσκα με πολύ νερό


sprots drinks

Αναρτήθηκε στις 22 Οκτωβρίου, 2012

Μπορεί µια εµπορική ιδέα να µετατραπεί σε επιστηµονικό δόγµα; Η απάντηση είναι θετική και το παράδειγµα της επισταµένης ενυδάτωσης, πριν και µετά τη διάρκεια της άσκησης, το επιβεβειώνει.

Αν υπήρχε βραβείο παραπλανητικής κοινοτοπίας στο χώρο του αθλητισµού θα µπορούσε να απονεµηθεί σε µηνύµατα του είδους «το αίσθηµα της δίψας δεν αποτελεί αξιόπιστη ένδειξη ότι το σώµα σας χρειάζεται υγρά…, φροντίστε να πίνετε συνέχεια νερό… Υγρά όπως το Gatorade µπορούν να βοηθήσουν 1»,ή το αλήστου µνήµης «µην αφήνετε τη δίψα να σας οδηγεί», προερχόµενο από το στόµα του προέδρου του µεγαλύτερου αθλητιατρικού οργανισµού του κόσµου2. Τέτοιες παραινέσεις, ενδεδυµένες τον µανδύα της επιστήµης, αναγκάζουν εκατοµµύρια αθλούµενους στον κόσµο να καταναλώνουν εµµονικά ατέλειωτες ποσότητες υγρών και αθλητικών ποτών πριν και κατά τη διάρκεια της άσκησής τους, πεπεισµένοι ότι αν δεν το πράξουν τότε, η αφυδάτωση είτε θα υπονοµεύσει την απόδοσή τους είτε θα τους στείλει πρόωρα στον άλλο κόσµο. Και όµως, σύµφωνα µε τον Tim Noakes, φανατικό µαραθωνοδρόµο και καθηγητή του Τµήµατος Άσκησης και Αθλητιατρικής του Πανεπιστηµίου του Cape Town, δεν υπάρχει ούτε µία επίσηµα επιβεβαιωµένη περίπτωση θανάτου αθλητή από αφυδάτωση3. Αντίθετα, τα τελευταία χρόνια, αυξάνεται ο αριθµός των ανθρώπινων απωλειών από την ακριβώς αντίθετη αιτία, την υπερυδάτωση (υπονατραιµία).

Το marketing της επιστήµης

Μέχρι και τη δεκαετία του ’70, κανείς δεν ασχολείτο σοβαρά µε το θέµα της ενυδάτωσης των αθλουµένων, επαγγελµατιών ή όχι. Τα πάντα είχαν αφεθεί στα χέρια της δίψας και στον άψογο µηχανισµό ρύθµισης υγρών και ηλεκτρολυτών, µε τον οποίο είναι προικισµένο το ανθρώπινο σώµα. Τι µεσολάβησε τα τελευταία 40 χρόνια και η δίψα υποβιβάστηκε από πιστό υπηρέτη σε ατελή µηχανισµό; Το καλοκαίρι που µας πέρασε, το British Medical Journal µε µία σειρά αποκαλυπτικών άρθρων έδωσε την απάντηση: «τα συµφέροντα των εταιρειών που πουλάν αθλητικά ποτά». Και επειδή είναι µάλλον δύσκολο να αποδεχτούµε ότι κάποιες πολυεθνικές έχουν τη δύναµη να παραπλανήσουν τους επιστήµονες και τους οργανισµούς που εκδίδουν επίσηµες οδηγίες, η Deborah Cohen, εκδότρια ερευνών του BMJ, µπήκε στον κόπο να µας δείξει τον τρόπο. Οι παρασκευάστριες εταιρείες αθλητικών ποτών µετατράπηκαν σε χορηγούς επιστηµόνων οι οποίοι, ανταποδίδοντας τη χάρη, εφηύραν ένα νέο επιστηµονικό πεδίο, αυτό της καταναγκαστικής ενυδάτωσης4.

Είναι δύσκολο να βάλουµε την αφήγηση της Cohen σε µία σαφή χρονολογική σειρά, όµως η ιστορία της δηµιουργίας της επιστήµης της βιαίας ενυδάτωσης άρχισε το 1985, όταν η παρασκευάστρια εταιρεία του αθλητικού ποτού Gatorade ίδρυσε το Ινστιτούτο Αθλητικής Επιστήµης Gatorade (Gatorade Sports Science Institute, GSSI), µε σκοπό την πραγµατοποίηση ερευνών και την ευαισθητοποίηση των επαγγελµατιών υγείας πάνω σε θέµατα διατροφής και αθλητικής απόδοσης. Μέσω της δηµιουργίας κλειστών επιστηµονικών συνεδρίων, κατάφερε να εγγράψει στους κόλπους της τις πιο επηρεαστικές επιστηµονικές µορφές της αθλητιατρικής, οι οποίες µε τη σειρά τους εξαπέλυσαν ένα κύµα δηµοσιεύσεων και ανακοινώσεων µε τις οποίες, όχι µόνο υπονόµευσαν την άποψη ότι το αίσθηµα της δίψας αποτελεί έναν τέλειο οµοιοστατικό µηχανισµό ανίχνευσης και αντιµετώπισης της αφυδάτωσης, αλλά αµφισβήτησαν και την ανωτερότητα του νερού ως βέλτιστου µέσου αντιµετώπισής της. Είναι χαρακτηριστικές οι οδηγίες του τέως διευθυντή του GSSI, Bob Murray: «η δίψα αποτελεί ένα ατελή δείκτη των αναγκών του οργανισµού σε υγρά… Δυστυχώς, δεν υπάρχει κάποιο ξεκάθαρο βιολογικό σήµα που να ειδοποιεί ότι αφυδατωνόµαστε 5».

Η προώθηση της εµπορικής επιστήµης σχεδόν πάντα περνάει µέσα από τις οδηγίες των επίσηµων επιστηµονικών οργανισµών. Στην περίπτωση της αθλητιατρικής, ο µεγαλύτερος και επηρεαστικότερος οργανισµός στον κόσµο είναι το Αµερικάνικο Κολλέγιο Αθλητιατρικής (American College of Sports Medicine, ACSM). To 1992 δέχτηκε µία χορηγία 250.000 $ από την Gatorade και το 1993, µετά από µία συζήτηση στρογγυλής τραπέζης επιχορηγηµένη πάλι από τη Gatorade, υιοθέτησε το δόγµα της µηδενικής αντοχής απέναντι στην αφυδάτωση, το οποίο συµπυκνώνεται στην οδηγία «πιείτε όσο αντέχετε6». Οι µισοί από τους συγγραφείς των οδηγιών, είτε είχαν οικονοµικές σχέσεις µε την Gatorade, είτε ήταν υπάλληλοι του στρατού, του µεγαλύτερου πελάτη δηλαδή της Gatorade. Δύο από αυτούς, οι Lawrence Armstrong και Michael Sawka τα επόµενα χρόνια θα γίνονταν και εκδότες του επίσηµου επιστηµονικού περιοδικού της ACSM, υποδεικνύοντας τους τρόπους µε τους οποίους µια εµπορική ιδέα µετατρέπεται σε επιστηµονικό δόγµα. Οι οδηγίες της ACSM εντυπώθηκαν βαθιά µέσα στη συνείδηση προπονητών, αθλητών και απλών ανθρώπων και διαµόρφωσαν την αθλητική κουλτούρα των τελευταίων δεκαετιών.

Μόλις τα τελευταία χρόνια, µάλλον υπό το βάρος των περιστατικών υπερυδάτωσης, αυτοί οι αφύσικοι ισχυρισµοί άρχισαν να υποχωρούν και να δίνουν τη θέση τους σε ηπιότερες, αλλά πάλι αµφιβόλου ορθότητας θέσεις. Το 2007, οι νέες οδηγίες της ACSM όρισαν ότι οι αθλούµενοι πρέπει να καταναλώνουν υγρά ανάλογα µε τη δίψα που νιώθουν, προσέχοντας όµως να µη χάνουν σε ιδρώτα πάνω από το 2% του σωµατικού τους βάρους, οδηγία απολύτως ανέφικτη, εκτός αν ο δροµέας-αθλούµενος κουβαλάει µαζί του φορητή ζυγαριά. Με αυτόν τον τρόπο, εµµέσως πλην σαφώς, το δόγµα της συνειδητής ενυδάτωσης παραµένει παρόν και ισχυρό. Σύµφωνα µε την Cohen, τρεις από τους έξι συγγραφείς των οδηγιών είχαν άµεσες προσωπικές οικονοµικές σχέσεις µε παρασκευαστές αθλητικών ποτών. Ο ένας εξ αυτών, ο Ron Maughan, καθηγητής Αθλητικής Διατροφολογίας στο Πανεπιστήµιο του Loughborough και µέλος του GSSI, είναι ο κύριος εκφραστής του δόγµατος της συνεχούς ενυδάτωσης και της ανωτερότητας των αθλητικών ποτών εις βάρος του νερού στην αποφυγή της αφυδάτωσης και στη βελτίωση της αθλητικής απόδοσης7.

Οι θέσεις του Maughan και της ACSM περί ανωτερότητας των αθλητικών ποτών αντανακλούνται πλέον και στις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Ασφάλειας Τροφίµων (European Food Safety Authority, EFSA) η οποία υποστηρίζει ότι τα ποτά αυτά ενυδατώνουν καλύτερα από το νερό και συµβάλλουν στη βελτίωση των επιδόσεων όσων συµµετέχουν σε αθλήµατα αντοχής. Όπως θα φανεί παρακάτω, τα επιστηµονικά στοιχεία δε φαίνεται να συµφωνούν ούτε µε τις θέσεις της ACSM ούτε της EFSA.

Και τώρα… η επιστήµη

Οι επιλεκτικές σχέσεις επιστηµόνων και εµπορικών εταιρειών δε θα είχαν τίποτα το επιλήψιµο αν οι ισχυρισµοί περί ευλαβικής αποφυγής της αφυδάτωσης υποστηρίζονταν από τα ερευνητικά δεδοµένα. Στην περίπτωσή µας δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Είναι γνωστό εδώ και χρόνια ότι οι αθλητές που καταρρέουν κατά τη διάρκεια µίας κούρσας δεν είναι πιο αφυδατωµένοι, σε σχέση µε όσους περνούν τη γραµµή του τερµατισµού υγιείς. Κάποιες σποραδικές περιπτώσεις θερµοπληξίας δεν οφείλονται σε αφυδάτωση, επειδή είναι γνωστό ότι ο καθοριστικός παράγοντας που ρυθµίζει τη θερµοκρασία του σώµατος είναι η ένταση της άσκησης ή αλλιώς, ο µεταβολικός ρυθµός-και όχι η ενυδάτωση8. Όλα αυτά επιβεβαιώθηκαν τον Ιούλιο που µας πέρασε. Επιστήµονες από το Κέντρο Τεκµηριωµένης Ιατρικής του Πανεπιστηµίου της Οξφόρδης ζήτησαν από τους παρασκευαστές αθλητικών ποτών να επαληθεύσουν τους ισχυρισµούς τους, καταθέτοντας τις σχετικές επιστηµονικές δηµοσιεύσεις. Η µόνη εταιρεία που -προς τιµή της- ανταποκρίθηκε, ήταν η παρασκευάστρια του Lucozade. Τα ευρήµατα των Εγγλέζων επιστηµόνων ήταν κόλαφος9: η ποιότητα των ερευνητικών δεδοµένων ήταν τόσο χαµηλή, που ουσιαστικά δεν υπάρχει αποδεικτικό υλικό που να τεκµηριώνει την ανωτερότητα των αθλητικών ποτών έναντι του νερού ή των στερεών τροφών (π.χ. µπανάνα). Μερικά από τα προβλήµατα που εντόπισαν ήταν:

  • Ο αριθµός των συµµετεχόντων στις µελέτες ήταν πολύ µικρός (µ.ο 9).

  • Στην πλειοψηφία των µελετών, δεν αποτιµούνταν σκληρά τελικά σηµεία απόδοσης, αλλά έµµεσοι βιολογικοί δείκτες χαµηλής προγνωστικής αξίας.

  • Η πλειοψηφία των κλινικών µελετών έπασχε στο θέµα της αντικειµενικής τοποθέτησης των συµµετεχόντων στην οµάδα του αθλητικού ποτού ή του εικονικού ποτού (έλλειψη τυφλότητας).

  • Στατιστική υπερεπεξεργασία (βασανισµός στοιχείων).

  • Πολλές µελέτες ήταν ήταν εκτελεσµένες σε συνθήκες που ποτέ δεν απαντώνται στον αγωνιστικό χώρο και άρα προσχεδιασµένες για να καταλήξουν σε συµπεράσµατα υπέρ του αθλητικού ποτού.

Πιθανώς, η µελέτη από την Οξφόρδη να µη χρειαζόταν να γίνει ποτέ. Το Νοέµβριο του 2010 ο Eric Goulet από το Πανεπιστήµιο του Sherbrooke του Καναδά συνόψισε τα αποτελέσµατα όλων των ερευνών που συνέκριναν αθλητικά ποτά µε εικονικό ποτό και στις οποίες οι αθλητές υποβάλλονταν σε δοκιµές χρόνου υπό εργαστηριακές συνθήκες (time trial)10. Τα ευρήµατά του ήταν αυτονόητα και περιέργως συγκλονιστικά:

  1. Η αφυδάτωση είναι κάτι φυσιολογικό και αναµενόµενο και δεν επηρεάζει την απόδοση του αθλούµενου µέχρι απώλειας του 4% του σωµατικού του βάρους, λόγω ιδρώτα. Το όριο του 2% που δέχτηκε η ACSE είναι αυθαίρετο και προκύπτει από εργαστηριακά τεστ, που δεν αντανακλούν τις αγωνιστικές συνθήκες.

  2. Οι ανάγκες σε ενυδάτωση καλύπτονται πλήρως από το αίσθηµα της δίψας. Δεν χρειάζεται συνειδητή αναγκαστική υπερκατανάλωση υγρών.

  3. Όσον αφορά στους ποδηλάτες και σε σύγκριση µε την πλήρη ενυδάτωση, τα στοιχεία υποδεικνύουν ότι µία απώλεια υγρών του µεγέθους 2,2 % του σωµατικού βάρους µπορεί και να υποβοηθά την απόδοση. Το εύρηµα αυτό αποδοµεί πλήρως την άποψη που εξαναγκάζει τους αθλητές να πίνουν υγρά πριν καν διψάσουν, στο όνοµα της βέλτιστης απόδοσης.

Οι παραπάνω µελέτες δεν αποκαθιστούν απλώς την τάξη στην επιστήµη της ενυδάτωσης, αλλά επαναφέρουν τη λογική στον αθλητισµό. Όπως είπε ο Tim Noakes: «τα πράγµατα είναι απλά. Η αφυδάτωση είναι µία φυσιολογική βιολογική αντίδραση στην άσκηση. Χάνεις νερό, διψάς, πίνεις νερό. Τέλος».

Βιβλιογραφία 

  1. Πεζοπορικός Όµιλος http://www.pezoporikos.gr/heat-stroke

  2. Keny WL. NATA News 2004 June

  3. http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/9163138/Over-drinking-can-be-deadlier-than-dehydration.html

  4. Cohen D. The truth about sports drinks. BMJ 2012, 345:e4737

  5. http://www.gssiweb.com/article_detail.aspx?articleid=701

  6. ACSM. Roundtables: exercise and fluid replacement. 1993. http://www.acsm.org/access-public-information/raoundtables

  7. Maughan RJ, Goodburn R, Griffin J et al. Fluid replacement in sport and exercise –a consensus statement. Br J Sports Med. 1993, 27: 34

  8. Noakes T. Role of hydration in health and exercise. BMJ 2012, 344:e4171

  9. Henegan C, Perera R, Nunan D et al. Forty years of sports performance research and little insight gained. BMJ 2010, 345:e4797

  10. Goulet E. Effect of exercise-induced dehydration on time-trial exercise performance: a meta-analysis. Br J Sports Med. 2010, doi:10.1136/bjsm.2010.077966

Του Γρηγόρη Λάσκαρη

 

lifepositive

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s